Opis

Monumentalne dzieło Aleksandra Sołżenicyna poświęcone historii współistnienia Rosjan i Żydów – od końca XVIII wieku aż po czasy współczesne – ukazało się pierwotnie w dwóch tomach w latach 2001–2002. Niniejsze polskie wydanie jest drugim, po niemieckim, tłumaczeniem tej pracy na świecie.

Temat wielowiekowej koegzystencji dwóch społeczności żyjących w jednym państwie – często wzajemnie sobie obcych kulturowo i niejednokrotnie skonfliktowanych – obrósł w historiografii i publicystyce wieloma mitami oraz uproszczeniami. Sołżenicyn podejmuje próbę możliwie wszechstronnego zbadania tego zagadnienia. Stara się zrozumieć racje obu stron, jednocześnie wskazując na konieczność uczciwego rozliczenia własnych błędów i uprzedzeń.

Książka jest szczególnie interesująca dla polskiego czytelnika. Znaczna część żydowskiej obecności w Imperium Rosyjskim była bowiem bezpośrednim następstwem rozbiorów Rzeczypospolitej. W efekcie w pracy Sołżenicyna pojawia się wiele odniesień do historii Polski oraz do losów społeczności żydowskiej zamieszkującej dawne ziemie polskie.

Fragment książki

„Temat nie jest nowy: Żydzi wśród bolszewików. Napisano o nim już bardzo wiele. Ci, którzy chcą dowieść, że rewolucja była nierosyjska lub «obca», wskazują na żydowskie nazwiska i pseudonimy, próbując zdjąć z Rosjan odpowiedzialność za wydarzenia roku siedemnastego.

Z kolei wśród autorów żydowskich – zarówno tych, którzy wcześniej zaprzeczali znaczącemu udziałowi swoich współbraci we władzy bolszewickiej, jak i tych, którzy nigdy tego udziału nie negowali – pojawia się zgodne twierdzenie, że z ducha nie byli oni Żydami. Byli odszczepieńcami.

Przystańmy więc na to. Ludzi należy oceniać według ich ducha. Tak – byli to odszczepieńcy. Lecz także wielu czołowych bolszewików rosyjskich nie było Rosjanami z ducha. Często byli raczej anty-Rosjanami, a już z pewnością anty-prawosławnymi. Rozległa kultura rosyjska uległa w nich zniekształceniu, przechodząc przez soczewkę doktryny politycznej i politycznych kalkulacji.

Można jednak zapytać inaczej: ilu musi się zebrać przypadkowych odszczepieńców, aby powstał już nieprzypadkowy nurt? Jaka część narodu?

O rosyjskich odszczepieńcach wiemy, że wśród bolszewików było ich przygnębiająco, niewybaczalnie wielu. Jak szeroko i aktywnie uczestniczyli w umacnianiu władzy bolszewickiej odszczepieńcy żydowscy?”

(fragment tomu II)

Aleksander Sołżenicyn (1918–2008) – jeden z najwybitniejszych pisarzy rosyjskich XX wieku, często nazywany „sumieniem epoki”.

Po II wojnie światowej został aresztowany za krytyczną opinię o Stalinie zawartą w prywatnym liście do przyjaciela. Spędził osiem lat w więzieniach i łagrach, a następnie cztery lata na zesłaniu. Już w czasie pobytu w obozach pracy tworzył swoje utwory literackie, zapamiętując całe fragmenty tekstów, które spisał dopiero wiele lat później.

Polityczna „odwilż” w okresie rządów Nikity Chruszczowa umożliwiła mu debiut literacki w Związku Sowieckim. W tym czasie uzyskał także dostęp do archiwów państwowych i rozpoczął gromadzenie materiałów do swojego najważniejszego dzieła – Archipelagu Gułag.

Po dojściu do władzy Leonida Breżniewa rozpoczęła się przeciwko niemu kampania propagandowa. Nie mogąc publikować w kraju, przekazywał swoje utwory do wydania na Zachodzie. W 1970 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Trzy lata później, po publikacji Archipelagu Gułag za granicą, został pozbawiony obywatelstwa i wydalony z ZSRR.

Po krótkim pobycie w Europie osiadł w Stanach Zjednoczonych, w stanie Vermont, gdzie mieszkał przez wiele lat. Do Rosji powrócił dopiero w 1994 roku.

Najważniejsze dzieła Sołżenicyna poświęcone są tematyce represji politycznych i systemu obozów pracy w Związku Sowieckim. Oprócz Archipelagu Gułag do jego najbardziej znanych utworów należą: Jeden dzień Iwana Denisowicza, Krąg pierwszy, Oddział chorych na raka oraz Lenin w Zurychu.