Opis

Mandżurski kandydat, czyli pranie mózgu

CIA i kontrola umysłu: tajna historia nauk behawioralnych

Mandżurski kandydat, czyli pranie mózgu (The Search for the „Manchurian Candidate”) to nie tylko jedno z najważniejszych dzieł dokumentujących kulisy tajnych programów CIA, takich jak MKULTRA, ARTICHOKE czy BLUEBIRD – to również przenikliwa analiza XX-wiecznej obsesji na punkcie kontroli ludzkiej świadomości. Marks, były pracownik Departamentu Stanu, dotarł do odtajnionych archiwów, przeprowadził dziesiątki rozmów, a przede wszystkim zrekonstruował dramatyczny obraz instytucji gotowej łamać wszelkie granice etyczne, byle tylko ujarzmić najgłębsze mechanizmy ludzkiego umysłu. CIA eksperymentowała z LSD, grzybami halucynogennymi, hipnozą, elektroterapią, izolacją sensoryczną, manipulacją językową i narkotyczną, często na nieświadomych ofiarach: więźniach, pacjentach szpitali psychiatrycznych, żołnierzach, prostytutkach, a nawet zwykłych obywatelach, którzy trafiali do „safe house’ów” prowadzonych przez agentów. Eksperymenty te były nieludzkie, pozbawione standardów naukowych, a niekiedy wręcz sadystyczne, prowadzone pod osłoną tajemnicy, zacierane i fałszowane w raportach, które w dużej mierze były niszczone.

Czy to przypadek, że substancje testowane przez CIA – zwłaszcza LSD – trafiły wkrótce do środowisk akademickich, a następnie rozpaliły wyobraźnię całego pokolenia kontrkultury? Czy „eksperymenty nad umysłem” nie wymknęły się spod kontroli i przyczyniły się do eksplozji ruchów hippisowskich? Czy można uwierzyć, że po oficjalnym zamknięciu MKULTRA w latach 70. tego typu projekty uległy zakończeniu? Czy raczej zmieniły nazwy, przesunęły się w obszar biotechnologii, neurotechnologii, psychologii behawioralnej, big data i tzw. „technologii perswazyjnych”? Czy to, co wtedy nazywano „kontrolą umysłu”, nie przybrało dziś bardziej wyrafinowanej formy – sterowania emocjami, informacją, percepcją rzeczywistości?

John D. Marks, amerykański pisarz, badacz i były dyplomata, znany przede wszystkim z demaskatorskiej pracy na temat tajnych programów CIA, w tym MKULTRA. Ukończył studia na Uniwersytecie Cornell, a następnie pracował w służbie zagranicznej Departamentu Stanu USA, m.in. w Wietnamie a następnie jako analityk i asystent dyrektora Biura Wywiadu i Badań. W 1974 roku odszedł z dyplomacji i zajął się działalnością publicystyczną oraz aktywizmem na rzecz jawności władzy.

Marks zyskał rozgłos jako współautor (wraz z Victorem Marchettim) bestsellerowej książki The CIA and the Cult of Intelligence (1973), której pierwsze wydanie zostało ocenzurowane przez rząd USA przed publikacją. Jego najważniejszym samodzielnym dziełem jest The Search for the „Manchurian Candidate (1978). Był założycielem i długoletnim dyrektorem organizacji Search for Common Ground, zajmującej się rozwiązywaniem konfliktów międzynarodowych. Ross pracował również dla „Chicago Sun-Times”, a później jako asystent sekretarza obrony ds. kontaktów z opinią publiczną (1977–1981). Był wiceprezesem NBC News, wiceprezesem ds. korporacyjnych RCA, dyrektorem ds. mediów światowych w firmie Hill and Knowlton, specjalnym asystentem prezydenckim ds. kontaktów z opinią publiczną w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego oraz zastępcą rzecznika prasowego Białego Domu.

***

Kiedy w latach 70. Senacka Komisja Churcha ujawniła skalę nadużyć, MKULTRA stał się symbolem przekroczenia granic etyki w imię bezpieczeństwa narodowego. Uznano go za epizod zamknięty, aberrację systemu, którą zlikwidowano. Jednak historia potoczyła się inaczej.

Program nie zakończył się – przekształcił. Zmienił język, formy i instytucje, przenosząc badania nad ludzkim poznaniem z laboratoriów CIA do sfery jawnych projektów wojskowych i akademickich. Od tajnych eksperymentów nad hipnozą i LSD, przez techniki przesłuchań i manipulacji informacją, aż po współczesne programy Pentagonu i NATO – logika MKULTRA przetrwała jako struktura myślenia o człowieku jako zdehumanizowanym obiekcie wpływu, a jego świadomość stała się nowym polem walki i manipulacji.

MKULTRA nie był więc historyczną „anomalią”. Program ten, który powinien stanowić zamknięty epizod, stał się punktem wyjścia i uruchomił konsekwentny ciąg działań CIA i Pentagonu także po 1975 roku, grantów agencji DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency – amerykańskiej agencji finansującej badania wojskowe), w tym projektów SMISC (Social Media in Strategic Communication – badania nad komunikacją strategiczną w mediach społecznościowych) i Narrative Networks (program analizujący wpływ narracji na decyzje i emocje)1, a także doktryn informacyjnych AFDP/ ADP 3-13 (Air Force/Army Doctrine Publication – oficjalne podręczniki sił powietrznych i lądowych USA z 2023 roku, dotyczące operacji w środowisku informacyjnym)2. Wszystkie te inicjatywy przeniosły badania nad wpływem z laboratoriów do sieci, do arsenału tzw. broni nieśmiercionośnych, informatyki, neurokognitywistyki, operacji informacyjnych oraz wojny kognitywnej (cognitive warfare – oddziaływanie na procesy poznawcze i emocjonalne człowieka w celu zmiany jego zachowań). Spuścizna tej myśli jest dzisiaj widoczna w programach badawczych DARPA, w strukturach NATO/ACT (Allied Command Transformation – dowództwo NATO zajmujące się nowymi formami działań wojennych), w laboratoriach akademickich i jednostkach badawczych FFRDC (Federally Funded Research and Development Centers – ośrodkach naukowych finansowanych przez rząd USA, takich jak MIT Lincoln Laboratory). Współczesne doktryny opisujące działania w środowisku informacyjnym, oznaczane skrótami IO/OIE (Information Operations / Operations in the Information Environment – działania obejmujące cyberprzestrzeń, psychologię, media i systemy elektroniczne), oraz praktyka operacyjna – PSYOP (Psychological Operations – operacje psychologiczne mające na celu wpływanie na emocje, przekonania i decyzje ludzi), NAVWAR (Navigation Warfare – zakłócanie i manipulacja systemami nawigacyjnymi przeciwnika) i EW (Electronic Warfare – walka radioelektroniczna, czyli zakłócanie i przechwytywanie sygnałów przeciwnika) – pokazują, że dawny program nie zniknął, lecz przekształcił się w globalny system sterowania percepcją i zachowaniem.

Fragment wprowadzenie „Od wydawcy”