W latach pięćdziesiątych XX wieku CIA uruchomiła jeden z najbardziej kontrowersyjnych programów w historii amerykańskich służb – MKULTRA, tajny projekt badań nad kontrolą umysłu. W jego ramach prowadzono eksperymenty na więźniach, pacjentach psychiatrycznych i studentach, testując działanie LSD, hipnozy, elektroprądu, sensorycznej deprywacji i metod psychicznego łamania oporu. Oficjalnie chodziło o obronę przed „komunistycznym praniem mózgu” w czasach zimnej wojny, w praktyce – o poznanie i przejęcie mechanizmów ludzkiej świadomości.

Kiedy w latach 70. Senacka Komisja Churcha ujawniła skalę nadużyć, MKULTRA stał się symbolem przekroczenia granic etyki w imię bezpieczeństwa narodowego. Uznano go za epizod zamknięty, aberrację systemu, którą zlikwidowano. Jednak historia potoczyła się inaczej. Program nie zakończył się – przekształcił. Zmienił język, formy i instytucje, przenosząc badania nad ludzkim poznaniem z laboratoriów CIA do sfery jawnych projektów wojskowych i akademickich. Od tajnych eksperymentów nad hipnozą i LSD, przez techniki przesłuchań i manipulacji informacją, aż po współczesne programy Pentagonu i NATO – logika MKULTRA przetrwała jako struktura myślenia o człowieku jako zdehumanizowanym obiekcie wpływu, a jego świadomość stała się nowym polem walki i manipulacji.

MKULTRA nie był więc historyczną „anomalią”. Program ten, który powinien stanowić zamknięty epizod, stał się punktem wyjścia i uruchomił konsekwentny ciąg działań CIA i Pentagonu także po 1975 roku, grantów agencji DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency – amerykańskiej agencji finansującej badania wojskowe), w tym projektów SMISC (Social Media in Strategic Communication – badania nad komunikacją strategiczną w mediach społecznościowych) i Narrative Networks (program analizujący wpływ narracji na decyzje i emocje)[1], a także doktryn informacyjnych AFDP/ADP 3-13 (Air Force/Army Doctrine Publication – oficjalne podręczniki sił powietrznych i lądowych USA z 2023 roku, dotyczące operacji w środowisku informacyjnym) [2]. Wszystkie te inicjatywy przeniosły badania nad wpływem z laboratoriów do sieci, do arsenału tzw. broni nieśmiercionośnych, informatyki, neurokognitywistyki, operacji informacyjnych oraz wojny kognitywnej (cognitive warfare – oddziaływanie na procesy poznawcze i emocjonalne człowieka w celu zmiany jego zachowań).

Inżynieria świadomości: wojna, która nigdy się nie skończyła

Spuścizna tej myśli jest dzisiaj widoczna w programach badawczych DARPA, w strukturach NATO/ACT (Allied Command Transformation – dowództwo NATO zajmujące się nowymi formami działań wojennych), w laboratoriach akademickich i jednostkach badawczych FFRDC (Federally Funded Research and Development Centers – ośrodkach naukowych finansowanych przez rząd USA, takich jak MIT Lincoln Laboratory). Współczesne doktryny opisujące działania w środowisku informacyjnym, oznaczane skrótami IO/OIE (Information Operations / Operations in the Information Environment – działania obejmujące cyberprzestrzeń, psychologię, media i systemy elektroniczne), oraz praktyka operacyjna – PSYOP (Psychological Operations – operacje psychologiczne mające na celu wpływanie na emocje, przekonania i decyzje ludzi), NAVWAR (Navigation Warfare – zakłócanie i manipulacja systemami nawigacyjnymi przeciwnika) i EW (Electronic Warfare – walka radioelektroniczna, czyli zakłócanie i przechwytywanie sygnałów przeciwnika) – pokazują, że dawny program nie zniknął, lecz przekształcił się w globalny system sterowania percepcją i zachowaniem.

Ewolucja języka maskuje intencjonalną i instytucjonalną ciągłość: dawną „kontrolę zachowania” zastąpiły słowa „narracja”, „wpływ”, „poznanie”, „optymalizacja decyzji” czy „human-machine teaming” (współdziałanie człowieka i sztucznej inteligencji w procesie decyzyjnym). Cel pozostał ten sam – kierowanie ludzkim poznaniem, emocjami i decyzjami.

Źródła komisji senackich i archiwa CIA wyznaczyły punkt odniesienia dla tego zjawiska, ale po 1975 roku badania nad wpływem na ludzkie zachowanie przestały być ukrytymi eksperymentami. Zostały wpisane do oficjalnych zasad planowania operacji – podręczników wojskowych opisujących, jak łączyć działania informacyjne, psychologiczne i elektroniczne w jeden spójny system. Współczesne ogłoszenia grantowe pokazują już bezpośrednio, jak bardzo zmieniły się narzędzia, lecz jak niewiele zmienił się cel.

Z tajnych badań do oficjalnych strategii

W 1977 roku Senacka Komisja Wywiadu USA przeprowadziła kluczowe wysłuchanie Project MKULTRA, The CIA’s Program of Research in Behavioral Modification. Omówiono w nim skalę eksperymentów prowadzonych na ludziach – ponad sto podprojektów w więzieniach, szpitalach i na uczelniach, z użyciem LSD, hipnozy, deprywacji sensorycznej i innych technik bodźcowych. Część dokumentacji zniszczono w 1973 roku, jednak zachowane akta i relacje (m.in. dotyczące podprogramów MKCHICKWIT, Edgewood) pokazują nie tylko skalę badań, ale także sieć pośredników grantowych. Prace Komisji Churcha umieściły MKULTRA w szerszym pejzażu nadużyć, takich jak COINTELPRO czy tajne operacje wpływu, zamykając dyskusję o ich istnieniu – pozostało pytanie: „co działo się później?”.

Po ujawnieniu MKULTRA, oficjalnie kończącemu niechlubny okres w historii wywiadu USA, badania nad technikami wpływania na zachowanie i poznanie nie ustały – zmieniły tylko formę, finansowanie i słownictwo, przenosząc się do otwartych programów obronnych i akademickich, w których współpraca pomiędzy służbami a nauką przebiegała swobodnie. Cele opisano neutralnymi terminami: „decyzyjność”, „zaufanie”, „narracje”, „rezyliencja”. Pentagon stopniowo przebudował sposób myślenia o współczesnej wojnie. Najpierw opracował zasady prowadzenia tzw. operacji informacyjnych (Information Operations – działań łączących wpływ psychologiczny, cyberbezpieczeństwo i walkę elektroniczną), a następnie rozwinął je w nową koncepcję operacji w środowisku informacyjnym (Operations in the Information Environment), która opisuje, jak prowadzić walkę o uwagę, percepcję i decyzje przeciwnika. Połączył w nich elementy psychologii, bezpieczeństwa cybernetycznego, walki radioelektronicznej (EW), OPSEC – ochronę informacji, a także techniki dezinformacji i kształtowania sposobu, w jaki przeciwnik postrzega rzeczywistość, czyli zarządzania percepcją tzw. wojny kognitywnej. Współczesne publikacje doktrynalne USAF/US Army oraz kongresowe przeglądy potwierdzają ewolucję: z „kontroli umysłu” do systemowego wpływu na informacje i percepcję poznawczą.

Jednym z najważniejszych dowodów na ewolucję badań nad kontrolą poznania i zachowania jest ciągłość środowisk naukowych i instytucji, które uczestniczyły w MKULTRA, a dziś realizują projekty DARPA i NATO.

Programy MKULTRA prowadzono w dziesiątkach instytucji amerykańskich, zaś ich efekty zostały zaadaptowane przez nowe ośrodki badawcze, szczególnie DARPA. Archiwa CIA, dokumentacja DARPA oraz raporty NATO potwierdzają transfer wiedzy i technologii – realizowany przez te same środowiska eksperckie lub w ramach wybranych projektów strategicznych. Choć formalna współpraca CIA i DARPA z lat 50–70 nie jest szeroko udokumentowana, archiwa ujawnione na mocy Freedom of Information Act (FOIA) – ustawy o wolnym dostępie do informacji – oraz raporty badawcze pokazują przenikanie koncepcji kontroli umysłu i intensywną wymianę danych w dziedzinie eksperymentowania, psychologii operacyjnej i technologii.

Najważniejsze repozytoria FOIA obejmują:

CIA CREST (CIA Records Search Tool) – cyfrowe archiwum odtajnionych dokumentów CIA, w tym materiałów dotyczących programów MKULTRA, ARTICHOKE i BLUEBIRD: https://www.cia.gov/readingroom/

National Security Archive (George Washington University) – niezależna baza dokumentów pozyskanych w trybie FOIA, dotyczących operacji wywiadowczych, eksperymentów i nadzoru: https://nsarchive.gwu.edu/

The Black Vault – prywatne archiwum FOIA prowadzone przez Johna Greenewalda Jr., zawierające m.in. dokumenty o programach CIA, DARPA i Departamentu Obrony: https://www.theblackvault.com/documentarchive/

Pornografia jako broń psychologiczna

Współczesne operacje psychologiczne po MKULTRA nie ograniczają się już do farmakologii czy hipnozy. Rozwijają coraz bardziej złożone metody presji, demoralizacji i łamania oporu – szczególnie podczas przesłuchań i działań wojennych.

Przykładowo: ujawnione raporty dotyczące wykorzystania pornografii przez służby amerykańskie w Iraku do kompromitacji liderów religijnych oraz wywoływania poczucia upokorzenia u więźniów stanowią przykład kontynuacji tradycji MKULTRA w nowoczesnych operacjach informacyjnych i psychologicznych. Publikacje naukowe (np. Zurbriggen[3], Torture Journal[4]) potwierdzają, że techniki seksualnego poniżenia i przymusowej ekspozycji na treści pornograficzne wywołują długotrwałą traumę, zaburzenia relacji społecznych i silne stany lękowe – celowo wykorzystywane jako forma psychologicznej kontroli przez służby wywiadowcze.

Udokumentowano przypadki wykorzystywania pornografii jako narzędzia w operacjach psychologicznych i podczas przesłuchań prowadzonych przez amerykańskie służby wywiadowcze w Iraku[5]. Liczne raporty prasowe oraz analizy prowadzone przez agencje takie jak NSA, CIA i DIA pokazują, że materiały pornograficzne służyły łamaniu odporności psychicznej osób zatrzymanych, zwłaszcza tych identyfikujących się jako osoby głęboko religijne. Tego typu materiały, zabezpieczone na zdobytych komputerach, telefonach i innych nośnikach danych, wykorzystywano zarówno do kompromitowania zatrzymanych, jak i do wywierania dodatkowej presji podczas przesłuchań. W praktyce propagandowej pornografia bywała także narzędziem podważania pozycji i morale przeciwnika – zarówno pojedynczych osób, jak i szerszych grup społecznych.

Jednym z przykładów takich działań było medialne nagłośnienie rzekomych dowodów konsumpcji treści pornograficznych przez prominentnych ekstremistów, np. ujawnienie materiałów pornograficznych na komputerach Osamy bin Ladena. Tego rodzaju zabiegi służyły nie tylko kompromitacji, ale także publicznemu ośmieszaniu i erozji autorytetu przywódców religijnych. Funkcjonowanie tego typu narzędzi w PSYOP pozostaje kontrowersyjne pod względem etycznym – nie stanowi oficjalnie potwierdzonej praktyki w ramach emisji platform takich jak EC-130J „Commando Solo”, jednak jest szeroko opisywane w literaturze dotyczącej technik przesłuchań oraz operacyjnego potencjału kompromitacji.

Rozwój trendów po MKULTRA to nie tylko ekspansja technik psychologicznych w wojsku i wywiadzie, ale ich integracja z narzędziami cyfrowymi, informacyjnymi i behawioralnymi – gdzie manipulacja treściami, presja oraz kompromitacja stały się kluczowymi elementami nowoczesnych operacji informacyjnych i wojny kognitywnej.

Nieśmiercionośne narzędzia przemocy

Równolegle, od początku lat 90. XX wieku, dynamicznie rozwijała się nieśmiercionośna warstwa przymusu – formalnie określana mianem „miękkiej”, lecz faktycznie ukierunkowana na uzyskiwanie twardych, wymiernych efektów operacyjnych. Przykładem są technologie rozwijane w ramach Joint Non-Lethal Weapons Program, testujące takie rozwiązania jak Active Denial System (ADS) generujący promieniowanie milimetrowe (~95 GHz), które wywołuje natychmiastowy, powierzchniowy ból bez trwałych obrażeń.

Technologia ADS została opracowana w ramach programu Joint Non-Lethal Weapons Program, jako środek „pośredni” między obecnością sił a użyciem broni zabójczej. System emituje skoncentrowaną wiązkę fal milimetrowych o częstotliwości około 95 GHz (co odpowiada długości fali około 3,2 mm), które są absorbowane w bardzo wąskiej warstwie skóry (około 1/64 cala) – wystarczając, by wywołać natychmiastowy, nieakceptowalny poziom bólu, bez przejścia głęboko w tkanki i bez zakładanych trwałych obrażeń.

W praktyce konstrukcja ADS zakładała montaż na pojeździe („System 1” – HMMWV) oraz rozwój wersji mobilnych.  Warunkiem działania jest skierowanie wiązki na cel oraz odsunięcie się celu poza zasięg powoduje ustanie efektu bólowego. Według dokumentów producentów: efekt „stojącej wiązki bólu” ma charakter natychmiastowy, lecz przejściowy – co odróżnia ją od klasycznych metod naruszania ciągłości cielesnej.

Zastosowanie operacyjne planowane było do kontroli tłumu, ochrony perymetru, stref zapory oraz w operacjach wymagających minimalnych strat własnych i cywilnych. Jednakże system napotkał ograniczenia: masa, wymagania chłodzenia, warunki klimatyczne oraz obawy prawne dot. możliwego wykorzystania jako metoda tortury.

ADS ilustruje, jak technologia „nieśmiercionośna” może służyć nie tylko fizycznemu wstrzymaniu przeciwnika, lecz także psychologicznej kontroli: wywoływanie bólu, posłuszeństwa, dezorientacji bez klasycznego użycia przemocy zabójczej. Wpisuje się w szerszy schemat transformacji metod kontroli umysłu i zachowania: od farmakologii MKULTRA do technologii wpływu z użyciem promieniowania[6].

Do arsenału dołączono również systemy akustyczne — przede wszystkim tzw. Long-Range Acoustic Devices (LRAD), czyli „głośniki dalekiego zasięgu” używane do nadawania komunikatów i emisji bardzo głośnych tonów. LRAD potrafi przesyłać słowa na kilka kilometrów lub skoncentrowane sygnały dźwiękowe na tłum; w trybach „alert” osiąga poziomy dźwięku, które mogą powodować ból ucha i uszkodzenia słuchu, dlatego urządzenie bywa krytykowane jako narzędzie represji wobec demonstracji[7].

Stosowane są też środki oślepiające i „dazzlery” — źródła świetlne, stroboskopy i lasery niskoenergetyczne zaprojektowane tak, by zakłócać widzenie, dezorientować i uniemożliwiać celowanie bez powodowania trwałej ślepoty. Międzynarodowe prawo (Protokół IV do Konwencji o Zakazie lub Ograniczeniu Użycia Niektórych Broni Oślepiających[8]) zabrania broni laserowej zaprojektowanej do powodowania trwałej ślepoty, co jednak nie eliminuje pól do nadużyć przy użyciu świateł o wysokiej intensywności lub stroboskopów[9].

Narzędzia radioelektroniczne (RF/EW) obejmują zakłócanie (jamming), oszukiwanie sygnałów (spoofing), przechwytywanie transmisji i inne działania w paśmie elektromagnetycznym. W praktyce oznacza to zdolność do odcięcia wroga od łączności, zniekształcenia danych nawigacyjnych albo wprowadzenia fałszywych informacji do systemów przeciwnika – co uderza w jego dowodzenie i świadomość sytuacyjną, często bez użycia tradycyjnej broni – „EW ma kluczowe znaczenie na wszystkich etapach (kształtowanie, odstraszanie, przejmowanie inicjatywy, dominacja, stabilizacja i umożliwianie sprawowania władzy cywilnej) operacji lub kampanii”. Doktryny i podręczniki sił zbrojnych opisują EW jako pełnoprawny element współczesnych operacji[10].

Do tego dochodzą systemy impulsowe i mikrofalowe — tzw. High-Power Microwave (HPM) i niejądrowe impulsy elektromagnetyczne (non-nuclear EMP). Te urządzenia mają na celu zakłócenie lub trwałe uszkodzenie elektroniki przeciwnika (radarów, łączności, sterowań), co pozwala „wyłączyć” zdolności bojowe bez bezpośredniego ataku na ludzi. Zastosowanie HPM/EMP stwarza dużą selektywność efektu, ale też ryzyko rozległych, niezamierzonych zakłóceń infrastruktury cywilnej i konsekwencji prawno-etycznych[11].

Kognitywny wymiar współczesnych operacji

Krótko — każda z tych technologii łączy efekt fizyczny (ból, oślepienie, utrata łączności, uszkodzenie elektroniki) z efektem psychologicznym (dezorientacja, strach, presja), co czyni je skutecznymi narzędziami kontroli tłumów i osłabiania przeciwnika. Jednocześnie wiele z nich budzi poważne wątpliwości: ryzyko trwałych szkód zdrowotnych (słuch, wzrok), potencjał do nadużyć wobec pokojowych demonstracji, komplikacje prawne (zakazy międzynarodowe wobec broni oślepiającej) oraz trudne do przewidzenia skutki dla infrastruktury krytycznej (w przypadku EMP/HPM). Dlatego ich wprowadzenie i użycie są równocześnie decyzją techniczną, prawną i polityczną.

Wprowadzenie w 1995 roku przez ONZ (CCW) odrębnego protokołu zakazującego broni laserowej oślepiającej potwierdza, jak szeroko zakrojone, realne i ryzykowne były te badania. Nawet konserwatywne przeglądy ministerstw obrony (np. czeski resort obrony) dokumentują katalog nieśmiercionośnych technologii, ich mechanizmy działania fizjologicznego oraz teatry potencjalnego użycia – czyli wyznaczone obszary działań wojskowych lub policyjnych, gdzie testuje się ich efektywność operacyjną.

Wszystkie te rozwiązania mają wyraźnie kognitywny wymiar: ADS, LRAD i stroboskopy oddziałują nie tylko na ciało, ale i bezpośrednio na procesy psychiczne. Potęgują ból, lęk, dezorientację i zaburzają zdolność podejmowania decyzji, destabilizując uwagę, pamięć i percepcję – a więc kluczowe czynniki kontroli tłumu czy indywidualnych zachowań bez konieczności użycia śmiercionośnej siły. W rezultacie nowoczesne środki nieśmiercionośne stają się instrumentami „kognitywnego przymusu”, łączącymi czysto fizjologiczne bodźcowanie z elementami wpływu psychologicznego oraz komunikacji operacyjnej.

Tradycyjne lotnicze operacje psychologiczne (PSYOP), realizowane przez 193rd Special Operations Wing z wykorzystaniem platformy EC-130J „Commando Solo”, przez wiele dekad stanowiły podstawę amerykańskiej strategii wpływu – zwłaszcza w tzw. teatrach działań, czyli wyznaczonych obszarach geograficznych, na których prowadzono operacje wojskowe lub kryzysowe, takich jak Haiti, Bałkany, Afganistan czy Irak. EC-130J, będący zmodyfikowanym transportowcem Hercules, służył jako latająca stacja radiowo-telewizyjna, zdolna do jednoczesnego nadawania nawet czternastu niezależnych przekazów na różnych pasmach (AM, FM, HF, UHF/VHF, TV), w wersji analogowej i cyfrowej, a także do prowadzenia transmisji na żywo z pokładu samolotu[12]. Ta funkcja psychologicznego oddziaływania lotniczego była nieprzerwanie rozwijana od końca lat 60., przy czym platforma uczestniczyła w licznych misjach kryzysowych – od informowania cywilów (np. Haiti – komunikaty o pomocy, bezpieczeństwie i ewakuacji) po demoralizację przeciwnika (Irak, Panama – audycje nakłaniające do kapitulacji, nadawanie muzyki w celu wywołania dyskomfortu lub uniemożliwienia podsłuchiwania negocjacji).

W latach 2022–2024 rozpoczęto formalne wycofywanie EC-130J ze służby, głównie ze względu na rosnące koszty utrzymania systemów analogowych oraz zmiany w sposobach odbioru informacji przez społeczeństwa i siły operacyjne. Kluczowa funkcja „psychologicznego kotwiczenia” została przeniesiona z emisji powietrznych na rozproszone, cyfrowe środowiska – obejmujące sieci internetowe, komunikację satelitarną, kampanie targetowane w mediach społecznościowych i zautomatyzowane platformy informacyjne. Dzięki temu PSYOP nie zostały zakończone, lecz zyskały nową formę i zasięg. Obecnie działania informacyjne realizowane są wielokanałowo, z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych, analiz big data i precyzyjnego geotargetowania, aby z jeszcze większą skutecznością wpływać na decyzje, percepcję i postawy określonych grup odbiorców – zarówno w sytuacjach kryzysowych, jak i podczas konfliktów hybrydowych.

Współczesne operacje informacyjne wychodzą poza klasyczny przekaz medialny. Przykładem jest NAVWAR – obecnie kluczowy filar doktryn wojskowych, takich jak OIE (Operations in the Information Environment) oraz amerykańska, europejska i natowska polityka bezpieczeństwa. NAVWAR polega na kontrolowaniu, zakłócaniu oraz spoofingu systemów GNSS (Global Navigation Satellite System), czyli na celowym emitowaniu fałszywych sygnałów lub zagłuszaniu, żeby przeciwnik nie mógł prawidłowo określić pozycji, nawigacji i czasu (PNT) swoich sił czy infrastruktury. Jest to forma „cichego” pozbawiania przeciwnika zmysłu przestrzeni, która coraz częściej stanowi fundament doktryny OIE. MIT Lincoln Laboratory (FFRDC MIT) od lat rozwija technologie anty-jam i anty-spoof dla GPS oraz SATCOM, w tym anteny adaptacyjne, pseudolity i rozwiązania chroniące przed zakłóceniami. Te technologie bezpośrednio wpływają na kognitywny wymiar konfliktu – poprzez dezorientację przestrzenną i decyzyjną sił przeciwnika.

NATO Allied Command Transformation już od 2020 r. otwarcie wskazuje, że celem nowoczesnych operacji informacyjnych jest ludzki umysł – zdolność racjonalnego myślenia, uwaga, zaufanie społeczne oraz wspólna rama interpretacyjna. Publiczne dokumenty ACT/Innovation Hub oraz liczne analizy akademickie posługują się określeniem „Cognitive Warfare”, podkreślając, że nie jest to tylko ewolucja PSYOP, lecz nowy paradygmat obejmujący cyberprzestrzeń, informację, technologie NBIC oraz cały krajobraz ekonomii uwagi[13].

Trwałość i ciągłość tej transformacji potwierdzają oficjalne ogłoszenia, doktryny, BAA oraz karty projektów publikowane przez instytucje badawcze i obronne. Pokazują one przesunięcie nacisku z testów „na człowieku” do systemowej inżynierii środowiska decyzyjnego: zamiast podawania LSD, optymalizuje się przepływ informacji w sieci, warunki percepcyjne (światło, dźwięk, fale RF), a także kontroluje orientację przestrzenną (NAVWAR) czy infrastrukturę elektroniczną (EW/EMP) zespołów zadaniowych.

Neuroinżynieria decyzji

Szczególne miejsce w tym ekosystemie zajmuje MIT Lincoln Laboratory – jeden z najważniejszych ośrodków badawczo-rozwojowych Departamentu Obrony USA. Formalnie jego zadaniem jest rozwój technologii „odporności informacyjnej”: systemów nawigacyjnych i komunikacyjnych odpornych na zakłócenia (PNT, SATCOM, EW), rozwiązań chroniących infrastrukturę sygnałową oraz narzędzi przetwarzania danych w środowisku operacyjnym. W praktyce laboratorium od lat stanowi kluczowe ogniwo badań nad neurokognitywnym wsparciem działań wojskowych– łącząc fizjologię mózgu, psychologię operacyjną i inżynierię danych w jeden spójny system nadzoru i optymalizacji decyzji[14].

Od anten redukujących zakłócenia GPS po systemy SATCOM chronione przed interferencją, MIT Lincoln Laboratory rozwija dziś również narzędzia oceny funkcji poznawczych i tzw. „brain health” monitoring – urządzenia i algorytmy pozwalające w czasie rzeczywistym mierzyć reakcje stresowe, koncentrację, poziom zmęczenia i zdolność podejmowania decyzji przez żołnierzy. Programy te są prowadzone pod auspicjami DARPA i US Air Force Research Laboratory (AFRL), w ramach inicjatyw takich jak N3 – Next-Generation Non-Surgical Neurotechnology (od 2019 roku) czy Biological Technologies Office (BTO), których celem jest stworzenie interfejsów mózg–komputer (BCI) działających bez chirurgicznej implantacji.

W tym kontekście coraz częściej mówi się o „psychedelics 2.0” – nowej fali badań nad substancjami psychoaktywnymi i neuromodulatorami, prowadzonych nie w celu rekreacyjnym, lecz operacyjnym. Po dekadach tabu, które otaczało eksperymenty MKULTRA, finansowanie powróciło w formie grantów wojskowych i cywilnych badań klinicznych (MAPS, DARPA BTO, National Center for Complementary and Integrative Health). Oficjalnie ich celem jest optymalizacja funkcji poznawczych: zwiększanie odporności na stres, poprawa pamięci roboczej, redukcja reakcji lękowych po misjach, a w dłuższej perspektywie – kontrola neurochemiczna zespołów operacyjnych.

Równolegle w ramach Pentagonu i programów wywiadowczych prowadzono i nadal prowadzi się badania nad zjawiskami granicznymi percepcji – od tzw. anomalous cognition po remote viewing. Projekty te, znane z programów Stargate, Grill Flamei Center Lane, formalnie nie były kontynuowane po 1995 roku, lecz wiele ich elementów przeniknęło do współczesnych badań nad interfejsami poznawczymi i teorią pola świadomości (np. modele EEG/MEG rezonansu grupowego). Współczesne laboratoria – zarówno wojskowe, jak i akademickie – analizują dziś zjawiska, które dawniej uznawano za „paranormalne”, w kategoriach neuromodulacji i sprzężenia mózg-środowisko: percepcji pozazmysłowej, synchronizacji neuronalnej w zespołach, nielokalnej koherencji decyzji[15].

Wszystkie te kierunki – od interfejsów BCI po farmakologiczną modulację zachowania – łączy wspólny cel: kontrola i zwiększenie przewidywalności ludzkiego działania. Dzisiejsze programy Pentagonu, DARPA i sojuszniczych struktur NATO nie posługują się już językiem „kontroli umysłu”, lecz terminologią inżynieryjną: optymalizacja decyzji, zarządzanie poznaniem, human–machine teaming czy cognitive readiness. Formalnie służą zwiększeniu efektywności działań żołnierza, lecz w praktyce opisują systemowe dążenie do modelowania zachowań człowieka w środowisku informacyjnym – zarówno w warunkach wojny, jak i pokoju.

Ten sam aparat badawczy, który powstał dla potrzeb armii, przeniknął do sfery cywilnej. Technologie nadzoru poznawczego, testowane w laboratoriach wojskowych (np. monitorowanie stanu emocjonalnego operatorów dronów czy pilotów F-35), znajdują dziś zastosowanie w sektorze korporacyjnym: od neuromarketingu i oceny reakcji konsumenta po analizę nastrojów społecznych w mediach społecznościowych. Systemy wywodzące się z DARPA – takie jak Social Media in Strategic Communication (SMISC) czy Narrative Networks – były prototypami współczesnych narzędzi analizy behawioralnej, które w rękach platform cyfrowych stały się infrastrukturą cywilnego zarządzania percepcją.

Różnica między kontrolą bojową a społeczną jest dziś funkcjonalna, nie technologiczna. W obu przypadkach chodzi o projektowanie reakcji emocjonalnych i poznawczych w oparciu o dane zmysłowe, biometryczne i komunikacyjne. W armii przekłada się to na przewidywalność decyzji operacyjnych, w społeczeństwie – na przewidywalność zachowań konsumenckich, politycznych i kulturowych. Ośrodki takie jak MIT Lincoln Laboratory, DARPA BTO, czy National Security Innovation Network budują nie tylko technologie militarne, ale całe modele interakcji człowieka z systemami sterowania, które stopniowo stają się podstawą zarządzania populacją w środowisku cyfrowym.

W tym sensie cyberfizyczna architektura pola walki przenika dziś strukturę życia społecznego – od mediów po infrastrukturę zdrowia psychicznego. To już nie „broń”, lecz system inżynierii poznawczej, który nie różni się zasadą działania od tych, które powstały w ramach projektów wojskowych: steruje przepływem informacji, reakcji, emocji i decyzji. MKULTRA została zamknięta jako program, ale jej logika – zarządzania ludzką świadomością poprzez środowisko – stała się fundamentem nowoczesnego nadzoru poznawczego, w którym nie ma już wyraźnej granicy między bezpieczeństwem a kontrolą.

Kluczową lekcją, jaka została wyciągnięta po ujawnieniu programu MKULTRA, była świadomość fundamentalnych naruszeń praw człowieka – przede wszystkim ukrytych eksperymentów prowadzonych bez świadomej zgody uczestników. Dzisiejsze programy badawcze w obszarze operacji informacyjnych, psychologicznych i technik wspieranych przez wojsko (IO/OIE, PSYOP, EW) podkreślają konieczność zgodności z komisjami etycznymi (IRB) oraz transparentność i publikowalność wyników. Mimo to, „szara strefa” przesuwa się ku praktycznemu użyciu badań w środowisku operacyjnym – testem nie jest już laboratorium, lecz realny teatr działań, czyli określony obszar zastosowań w terenie konfliktu czy kryzysu, gdzie ingerencja nie sprowadza się do eksperymentów naukowych, ale nabiera wymiaru strategicznego wpływu na jednostki i społeczeństwa.

Dzisiaj takim miejscem eksperymentu prowadzonego na żywej tkance społeczeństwa jest Gaza – przestrzeń, w której technologie psychologiczne, informacyjne i sensoryczne zbiegają się w jeden, precyzyjnie kontrolowany system. To laboratorium nowoczesnej dominacji, w którym metody wojny kognitywnej, nadzoru cyfrowego, kontroli emocji i modelowania percepcji są stosowane w sposób trwały, systemowy i jawny. Sieci komunikacyjne, algorytmy analizy nastrojów, narzędzia rozpoznania biometrycznego oraz mechanizmy kontroli przepływu danych i energii tworzą tu spójną architekturę zarządzania populacją – środowisko, w którym człowiek staje się jednocześnie podmiotem i przedmiotem obserwacji. Gaza, obszar zaprojektowanej niestabilności, jest dziś praktycznym poligonem tego, co po MKULTRA przekształciło się w nową doktrynę: cichą, zintegrowaną kontrolę umysłu poprzez środowisko, dane i emocje. A wraz z postępującą cyfryzacją życia, jej granice nie kończą się już na linii frontu – każda nowoczesna społeczność staje się kolejną stacją tego samego procesu[16].

---

[1] Narrative Networks (program analizujący wpływ narracji na decyzje i emocje), Defense Advanced Research Projects Agency (solicitation DARPA-BAA-12-03), dostęp: 11 listopada 2025. https://www.darpa.mil/research/programs/narrative-networks

[2] Air Force Doctrine Publication 3-13, Information in Air Force Operations, https://www.doctrine.af.mil/Portals/61/documents/AFDP_3-13/3-13-AFDP-INFO-OPS.pdf

[3] Zurbriggen, E.L. (2008). Sexualized torture and abuse at Abu Ghraib prison: Feminist psychological analyses. „Feminism & Psychology”, 18(3), 301–320.

[4] Christopher Einolf, Sexual torture among Arabic-speaking Shi’a Muslim men and women in Iraq: Barriers to healing and finding meaning. „Torture: Journal on Rehabilitation of Torture Victims and Prevention of Torture”, 28(3), 1–16. Dostęp: 11 listopada 2025. https://tidsskrift.dk/torture-journal/article/view/111193/160251

[5] Margot Williams , Talya Cooper , Micah Lee,  NSA Used Porn to “Break Down Detainees” in Iraq – and Other Revelations From 297 Snowden Documents, „The Intercept”, 1 marca 2018, dostęp: 11 listopada 2025: https://theintercept.com/2018/03/01/iraq-porn-nsa-snowden-files-sidtoday/

[6] Active Denial Technology, United States Department of Defense, 11 maj 2020, dostęp: 11 listopada 2025. https://jifco.defense.gov/Press-Room/Fact-Sheets/Article-View-Fact-sheets/Article/577989/active-denial-technology/

[7] Genasys, LRAD Product Guide / LRAD Datasheet (2024/2021), dostęp: 11 listopada 2025, https://genasys.com/lrad-products/

[8] Protocol on Blinding Laser Weapons (Protocol IV), Convention on Certain Conventional Weapons (CCW) / United Nations, dostęp: 11 listopada 2025,

[9] Protokół w sprawie oślepiającej broni laserowej (Protokół IV do Konwencji z 1980 roku), 13 października 1995, https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/ccw-protocol-iv/article-1

[10] Doktryna: JP 3-13.1 / Electronic Warfare (US DoD), https://info.publicintelligence.net/JCS-EW.pdf

[11] DiMascio, Jennifer; Feickert, Andrew; O’Rourke, Ronald; Sayler, Kelley M., Directed Energy Weapons: Background and Issues for Congress, R46925, 7 listopad 2024, Departament Obrony, dostęp: 11 istopada 2025, https://armscontrolcenter.org/fact-sheet-directed-energy-weapons/

[12] Trevithick J. U.S. Air Force Officially Retires EC-130J Commando Solo Fleet. „The Aviationist” [Internet]. 22 września 2024, dostępne 11 listopada 2025: https://theaviationist.com/2024/09/22/ec-130j-fleet-retires/

[13] Elise Annett i Dr. James Giordano (2025). The “Ins” and “Outs” of Cognitive Warfare: What’s the Next Move? „Institute for National Strategic Studies — INSS Strategic Insights”, 16 czerwca 2025, dostęp: 11 listopada 2025, https://inss.ndu.edu/Media/News/Article/4217626/the-ins-and-outs-of-cognitive-warfare-whats-the-next-move/

[14] Research and Development R&D Areas, Massachusetts Institute of Technology Lincoln Laboratory, dostęp: 11 listopada 2025, https://www.ll.mit.edu/r-d/biotechnology-and-human-systems

[15] Álex Escolà‐Gascón James Houran, Neil Dagnall, Kenneth Drinkwater, Andrew Denovan, Follow‐up on the U.S. Central Intelligence Agency’s (CIA) remote viewing experiments, PubMed, 3 maja 2023 , dostęp: 11 listopada 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10275521/

[16] Forensic Architecture & Amnesty International. Gaza Platform: An Interactive Tool for Mapping Incidents during the 2014 Gaza Conflict. London: Goldsmiths, University of London; 2015. Dostęp: 11 listopada 2025. https://forensic-architecture.org/investigation/gaza-platform